# Gewalt und Kriegsverbrechen

#### Inhaltsverzeichnis

1\. Kriegsverbrechen in römischer Zeit (Artikel)

##### 1. Kriegsverbrechen in römischer Zeit 

<span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">musealen</span> <span lang="EN-US">Vermittlung</span> <span lang="EN-US">seit</span> <span lang="EN-US">Jahren</span> <span lang="EN-US">beliebten</span> <span lang="EN-US">Reenactment-Events</span> <span lang="EN-US">bringen</span> <span lang="EN-US">einer</span><span lang="EN-US">interes-</span><span lang="EN-US"> sierten Öffentlichkeit die Faszination des römischen Militärs nahe. Dabei wird aber oftvergessen, dass, abseits von glänzender Ausrüstung und Truppenparaden, die römische Armeeeine hoch- effiziente Kriegsmaschinerie war.</span>

**<span lang="EN-US">VON</span> <span lang="EN-US">MARTINA</span> <span lang="EN-US">MEYR</span> <span lang="EN-US">UND</span> <span lang="EN-US">CHRISTOF</span> <span lang="EN-US">FLÜGEL</span>**

<span lang="EN-US">Die</span><span lang="EN-US"> hohe Wirksamkeit des römischen Militärs wurde von Zeitgenossen wie Flavius Josephus </span><span lang="EN-US">(bellum</span><span lang="EN-US"> Iudaicum 3,245–246)detailliert beschrie- </span><span lang="EN-US">ben,</span> <span lang="EN-US">z.</span> <span lang="EN-US">B.</span> <span lang="EN-US">beim</span> <span lang="EN-US">Einsatz</span> <span lang="EN-US">einer</span> *<span lang="EN-US">ballista</span> <span lang="EN-US">bei</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Bela-</span> <span lang="EN-US">gerung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Jotapata</span> <span lang="EN-US">67</span> <span lang="EN-US">n.</span> <span lang="EN-US">Chr.:</span> <span lang="EN-US">„Einem</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Män-</span> <span lang="EN-US">ner</span> <span lang="EN-US">auf</span><span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Mauer</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">dabei</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Kopf</span> <span lang="EN-US">weggeris-</span> <span lang="EN-US">sen,</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">drei</span> <span lang="EN-US">Stadien</span> <span lang="EN-US">\[603,5</span> <span lang="EN-US">m\]</span> <span lang="EN-US">weit</span> <span lang="EN-US">wegflog.</span> <span lang="EN-US">Eine</span> <span lang="EN-US">schwangere</span> <span lang="EN-US">Frau</span> <span lang="EN-US">\[…\]</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">den</span><span lang="EN-US">Bauch</span> <span lang="EN-US">getroffen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">ihr</span> <span lang="EN-US">Kind</span> <span lang="EN-US">100</span> <span lang="EN-US">m</span> <span lang="EN-US">weit</span> <span lang="EN-US">geschleudert;</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">groß</span> <span lang="EN-US">war</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Gewalt</span> <span lang="EN-US">der</span> *<span lang="EN-US">ballista</span>*<span lang="EN-US">“.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">hier</span> <span lang="EN-US">beschriebene</span><span lang="EN-US"> riesige Wuchtrömischer Geschütze wird durch </span><span lang="EN-US">ein</span><span lang="EN-US"> Skelett aus Maiden Castle (Großbritannien) be- </span><span lang="EN-US">stätigt,</span> <span lang="EN-US">dessen</span> <span lang="EN-US">Rückgrat</span> <span lang="EN-US">durch</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">Katapult-</span><span lang="EN-US">bolzen</span> <span lang="EN-US">durchtrennt</span> <span lang="EN-US">worden</span> <span lang="EN-US">war.</span> <span lang="EN-US">Eine</span> <span lang="EN-US">spätantike </span><span lang="EN-US">Quelle</span> <span lang="EN-US">(Prokopios,</span> <span lang="EN-US">bellum</span> <span lang="EN-US">Gothicum</span> <span lang="EN-US">1,23)</span> <span lang="EN-US">berich-</span> <span lang="EN-US">tet,</span><span lang="EN-US">dass die Rüstung eines Goten bei der Belage- rung Romsdurch einen Katapultpfeil durchbohrt </span><span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">er</span> <span lang="EN-US">am</span><span lang="EN-US">dahinterstehenden</span> <span lang="EN-US">Baum</span> <span lang="EN-US">festgeheftet</span> <span lang="EN-US">wur</span><span lang="EN-US">de.</span>

<span lang="EN-US">Darstellungen</span><span lang="EN-US"> auf der Trajans- und der Markus- </span><span lang="EN-US">säule</span> <span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US">Rom</span> <span lang="EN-US">zeigen</span> <span lang="EN-US">zahlreiche</span> <span lang="EN-US">Szenen</span> <span lang="EN-US">wie</span> <span lang="EN-US">Hin-</span> <span lang="EN-US">richtungen,</span><span lang="EN-US">Zerstörung von ziviler Infrastruktur </span><span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">Vertreibung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Bevölkerung,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">heu-</span> <span lang="EN-US">tigen</span><span lang="EN-US"> Maßstäben als Kriegsverbrechen einzustu- </span><span lang="EN-US">fen</span> <span lang="EN-US">wären.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">römische</span> <span lang="EN-US">Kriegsführung</span> <span lang="EN-US">schwank-</span> <span lang="EN-US">te</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">zwischen</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Milde</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">gegenüber</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">den</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Besiegten</span> <span lang="EN-US">(*clementia*)</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">vollkommenen</span> <span lang="EN-US">Vernichtung</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Gegners</span> <span lang="EN-US">(*debellatio;*</span> <span lang="EN-US">exstirpatio</span>*<span lang="EN-US">),</span> <span lang="EN-US">wie</span> <span lang="EN-US">es</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">unter</span> <span lang="EN-US">Kaiser</span> <span lang="EN-US">Augustus</span> <span lang="EN-US">lebende</span><span lang="EN-US">Dichter</span> <span lang="EN-US">Vergil</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">römischen</span> <span lang="EN-US">„Staatsepos“,</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Aeneis,</span> <span lang="EN-US">formulierte,</span> <span lang="EN-US">„die</span><span lang="EN-US"> Unterworfenen schonen und die Hochmüti- </span><span lang="EN-US">gen</span><span lang="EN-US"> niederkämpfen“ (Aeneis 6,847–853). Mitden </span><span lang="EN-US">Grundzügen</span><span lang="EN-US"> des Humanismus und der Aufklä- </span><span lang="EN-US">rung</span> <span lang="EN-US">vertraute,</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">durch</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Erfahrungen</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> Kriege des 19. und 20. Jahrhunderts geprägte Rezipientenvon heute können antike Darstellun- </span><span lang="EN-US">gen</span><span lang="EN-US"> daher meist nur bedingt erfassen. So erklärt </span><span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Phänomen</span> <span lang="EN-US">einer</span> <span lang="EN-US">gewissen</span> <span lang="EN-US">Begeiste-</span> <span lang="EN-US">rung</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">römisches</span><span lang="EN-US">Militär,</span> <span lang="EN-US">was</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">sicherlich</span> <span lang="EN-US">auch</span><span lang="EN-US"> befördert durch Comics wie Asterix oder </span><span lang="EN-US">durch</span> <span lang="EN-US">Hollywoodfilme</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">gut</span> <span lang="EN-US">besuchten</span> <span lang="EN-US">Römer-</span><span lang="EN-US"> festen und dem Auftreten vonReenactment-Grup- </span><span lang="EN-US">pen</span><span lang="EN-US"> in Museen widerspiegelt. Vergessen wird da</span><span lang="EN-US">bei</span><span lang="EN-US"> aber stets, dass völkerrechtliche Abkommen zum Verhalten der Kriegsparteien in der Antike </span><span lang="EN-US">unbekannt</span> <span lang="EN-US">waren.</span> <span lang="EN-US">Der</span> <span lang="EN-US">Wirkung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Waffen</span> <span lang="EN-US">wird</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Regel</span><span lang="EN-US">kaum</span> <span lang="EN-US">Beachtung</span> <span lang="EN-US">geschenkt,</span> <span lang="EN-US">stehen</span> <span lang="EN-US">doch</span> <span lang="EN-US">Uniformen,</span> <span lang="EN-US">strategisch-historisches</span> <span lang="EN-US">Interes-</span><span lang="EN-US"> se an Ereignissen und somit die Perspektive sieg- </span><span lang="EN-US">reicher</span><span lang="EN-US"> römischerFeldherren oder auch schlicht </span><span lang="EN-US">typologische</span> <span lang="EN-US">Betrachtungen</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Vordergrund</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Museumsbesuchern</span><span lang="EN-US"> oder Zuschauern von TV- </span><span lang="EN-US">Dokumentationen.</span> <span lang="EN-US">Daher</span><span lang="EN-US">lohnt</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">Blick</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">römische</span><span lang="EN-US"> Schilderungen und bildliche Darstellun- </span><span lang="EN-US">gen</span><span lang="EN-US"> von Krieg, dem Umgang mit Gefangenen, </span><span lang="EN-US">Zivilisten</span><span lang="EN-US"> oder den erobertenGebieten, in dem </span><span lang="EN-US">Bewusstsein,</span><span lang="EN-US"> dass moderne Definitionen nicht </span><span lang="EN-US">ohne</span> <span lang="EN-US">Weiteres</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">antike</span> <span lang="EN-US">Wahrnehmung</span> <span lang="EN-US">über-</span> <span lang="EN-US">tragen</span><span lang="EN-US"> werden können.</span>

**<span lang="EN-US">INTERNATIONALE</span> <span lang="EN-US">ABKOMMEN</span> <span lang="EN-US">DER</span><span lang="EN-US"> NEUZEIT GEGEN KRIEGSVERBRECHEN </span>**

<span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">„Genfer</span> <span lang="EN-US">Konvention</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">Verbesserung </span><span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Schicksals</span><span lang="EN-US"> der verwundeten Soldaten der Arme- </span><span lang="EN-US">en“</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">am</span> <span lang="EN-US">22.</span> <span lang="EN-US">August</span> <span lang="EN-US">1864</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">zwölf</span> <span lang="EN-US">europäi-</span> <span lang="EN-US">schen</span><span lang="EN-US"> Staaten (Baden, Belgien, Frankreich, Hes- </span><span lang="EN-US">sen,</span><span lang="EN-US">Italien,</span> <span lang="EN-US">Niederlande,</span> <span lang="EN-US">Portugal,</span> <span lang="EN-US">Schweiz,</span> <span lang="EN-US">Spa-</span> <span lang="EN-US">nien,</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Württemberg;</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Norwegen</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">und</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Schweden</span> <span lang="EN-US">kamen</span><span lang="EN-US"> am Jahresende hinzu) angenommen und </span><span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US"> Genfunterzeichnet. Vorausgegangen war die- </span><span lang="EN-US">ser</span><span lang="EN-US"> Vereinbarung die Initiative von Henry Du- </span><span lang="EN-US">nant,</span><span lang="EN-US"> auf den die Gründung des Internationalen </span><span lang="EN-US">Roten</span> <span lang="EN-US">Kreuzes</span><span lang="EN-US">zurückgeht.</span> <span lang="EN-US">Weitere</span> <span lang="EN-US">Abkommen</span> <span lang="EN-US">regelten</span><span lang="EN-US"> den Schutz von Schiffbrüchigen der </span><span lang="EN-US">Streitkräfte</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">See</span> <span lang="EN-US">(II,</span> <span lang="EN-US">1907),</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Behandlung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Kriegsgefangenen</span> <span lang="EN-US">(III,</span><span lang="EN-US">1929)</span> <span lang="EN-US">sowie</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Schutz</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Zivilpersonen</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Kriegszeiten</span> <span lang="EN-US">(IV,</span> <span lang="EN-US">1949).</span> <span lang="EN-US">Aktuell</span> <span lang="EN-US">basiert</span><span lang="EN-US"> die Genfer Konvention somit auf insge- </span><span lang="EN-US">samt</span> <span lang="EN-US">vier</span> <span lang="EN-US">Abkommen,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">am</span><span lang="EN-US">12.</span> <span lang="EN-US">8.</span> <span lang="EN-US">1949</span> <span lang="EN-US">verein-</span> <span lang="EN-US">bart</span> <span lang="EN-US">wurden.</span> <span lang="EN-US">Nach</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Zweiten</span> <span lang="EN-US">Weltkrieg</span> <span lang="EN-US">hat</span> <span lang="EN-US">sich</span><span lang="EN-US"> jedoch die Waffentechnik geändert, ebenso </span><span lang="EN-US">wie</span><span lang="EN-US"> die strategische und taktischeKriegsführung. </span><span lang="EN-US">Da</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">„weitgehend</span> <span lang="EN-US">unbemannte</span> <span lang="EN-US">Kriegsführung“ </span><span lang="EN-US">vollkommen</span><span lang="EN-US"> andere Bedrohungsszenarien mit </span><span lang="EN-US">sich</span><span lang="EN-US"> bringt, erweitern drei Zusatzprotokolle seit </span><span lang="EN-US">2005</span><span lang="EN-US"> die Genfer Abkommen. Sie regeln den Schutz </span><span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> Persönlichkeit, der Ehre, Sitten, religiösen </span><span lang="EN-US">Überzeugungen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Rechte</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Familie.</span> <span lang="EN-US">Sie</span> <span lang="EN-US">untersagen</span><span lang="EN-US"> grausame Behandlungen, Vernichtun- </span><span lang="EN-US">gen,</span><span lang="EN-US">Folterungen,</span> <span lang="EN-US">Hinrichtungen</span> <span lang="EN-US">ohne</span> <span lang="EN-US">ordentli-</span> <span lang="EN-US">ches</span> <span lang="EN-US">Gerichtsverfahren,</span> <span lang="EN-US">Verschleppungen,</span> <span lang="EN-US">Plün-</span> <span lang="EN-US">derungen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">ungerechtfertigte</span> <span lang="EN-US">Zerstörung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">privatem</span><span lang="EN-US">Eigentum.</span>

<span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Haager</span> <span lang="EN-US">Landkriegsordnung</span> <span lang="EN-US">ist</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Anlage</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">während</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">ersten</span> <span lang="EN-US">Friedenskonferenz</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Den</span> <span lang="EN-US">Haag</span> <span lang="EN-US">beschlossenen</span> <span lang="EN-US">zweiten</span> <span lang="EN-US">Haager</span> <span lang="EN-US">Abkom-</span> <span lang="EN-US">men</span> <span lang="EN-US">von</span><span lang="EN-US">1899</span> <span lang="EN-US">„betreffend</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Gesetze</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Ge-</span> <span lang="EN-US">bräuche</span><span lang="EN-US"> des Landkriegs“, das 1907 im Rahmen der </span><span lang="EN-US">Nachfolgekonferenz</span><span lang="EN-US"> als viertes Haager Abkom- </span><span lang="EN-US">men</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">leicht</span><span lang="EN-US">geänderter</span> <span lang="EN-US">Fassung</span> <span lang="EN-US">erneut</span> <span lang="EN-US">ange-</span> <span lang="EN-US">nommen</span> <span lang="EN-US">wurde.</span> <span lang="EN-US">Sie</span> <span lang="EN-US">enthält</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Kriegsfall </span><span lang="EN-US">Festlegungen</span><span lang="EN-US"> zur Definition von Kombattanten, </span><span lang="EN-US">zum</span><span lang="EN-US"> Umgang mit Kriegsgefangenen, zu Beschrän- </span><span lang="EN-US">kungen</span><span lang="EN-US"> bei der Wahl der Mittelzur Kriegsfüh- </span><span lang="EN-US">rung,</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">Verschonung</span> <span lang="EN-US">bestimmter</span> <span lang="EN-US">Gebäude</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Einrichtungen</span><span lang="EN-US"> von sozialer und gesellschaftlicher </span><span lang="EN-US">Bedeutung,</span> <span lang="EN-US">zum</span><span lang="EN-US">Umgang</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Spionen,</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">Kapitu-</span> <span lang="EN-US">lationen</span><span lang="EN-US"> und Waffenstillstandsvereinbarungen </span><span lang="EN-US">sowie</span> <span lang="EN-US">zum</span> <span lang="EN-US">Verhalten</span> <span lang="EN-US">einer</span> <span lang="EN-US">Besatzungsmacht</span> <span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US">einem</span><span lang="EN-US"> besetzten Territorium. Zum Umgang mit </span><span lang="EN-US">verletzten</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">erkrankten</span> <span lang="EN-US">Soldaten</span> <span lang="EN-US">verweist</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Haager</span><span lang="EN-US"> Landkriegsordnungwiederum auf die ers- te Genfer Konvention in den Fassungen von 1864 </span><span lang="EN-US">bzw.</span> <span lang="EN-US">1906.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Haager</span> <span lang="EN-US">Landkriegsordnung</span> <span lang="EN-US">wird</span><span lang="EN-US"> juristischauch als Völkergewohnheitsrecht, also </span><span lang="EN-US">allgemein</span><span lang="EN-US"> gültiges internationales Recht, angese- </span><span lang="EN-US">hen.</span><span lang="EN-US"> Das bedeutet, dass sie auch für Staatengilt, </span><span lang="EN-US">die</span><span lang="EN-US"> diese Konvention nicht explizit unterzeichnet </span><span lang="EN-US">h</span><span lang="EN-US">aben.</span>

<span lang="EN-US">Zusammenfassend</span> <span lang="EN-US">kann</span> <span lang="EN-US">man</span> <span lang="EN-US">festhalten,</span> <span lang="EN-US">dass</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Genfer</span> <span lang="EN-US">Recht,</span> <span lang="EN-US">ausgehend</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">seinen</span> <span lang="EN-US">historischen</span> <span lang="EN-US">Ursprüngen,</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">allem</span> <span lang="EN-US">den</span><span lang="EN-US">Umgang</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">soge</span><span lang="EN-US">nannten</span><span lang="EN-US"> Nichtkombattanten regelt, also Perso</span><span lang="EN-US">nen,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Fall</span> <span lang="EN-US">eines</span> <span lang="EN-US">bewaffneten</span> <span lang="EN-US">Konflikts</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">an</span><span lang="EN-US"> den Kampfhandlungen beteiligt sind. Dabei </span><span lang="EN-US">handelt</span> <span lang="EN-US">es</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">um</span><span lang="EN-US">verwundete,</span> <span lang="EN-US">erkrankte</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">ge-</span> <span lang="EN-US">fangengenommene</span> <span lang="EN-US">Soldaten</span> <span lang="EN-US">sowie</span> <span lang="EN-US">Zivilpersonen.</span> <span lang="EN-US">Demgegenüber</span> <span lang="EN-US">enthält</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Haager</span> <span lang="EN-US">Recht</span><span lang="EN-US">über-</span> <span lang="EN-US">wiegend</span> <span lang="EN-US">Festlegungen</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">zulässigen</span> <span lang="EN-US">Mitteln</span> <span lang="EN-US">und</span><span lang="EN-US"> Methoden der Kriegführung und damit vor allem </span><span lang="EN-US">Regeln</span><span lang="EN-US"> für denUmgang mit den an den Kampf- </span><span lang="EN-US">handlungen</span> <span lang="EN-US">beteiligten</span> <span lang="EN-US">Personen.</span> <span lang="EN-US">Am</span> <span lang="EN-US">Internatio-</span> <span lang="EN-US">nalen</span> <span lang="EN-US">Strafgerichtshof</span> <span lang="EN-US">werden</span> <span lang="EN-US">schließlich</span><span lang="EN-US">Kriegs-</span> <span lang="EN-US">verbrechen</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">Anzeige</span> <span lang="EN-US">gebracht</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">verhandelt.</span>

**<span lang="EN-US">LEGITIMATION</span> <span lang="EN-US">VON</span> <span lang="EN-US">KRIEG</span>**

<span lang="EN-US">Das</span> <span lang="EN-US">Narrativ</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Feindes</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">„Barbar“</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">roh,</span> <span lang="EN-US">unge-</span> <span lang="EN-US">hobelt</span><span lang="EN-US"> und unzivilisiert – erlaubte es antiken </span><span lang="EN-US">Herrschern</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Regel,</span><span lang="EN-US">Kriege</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">führen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">diese</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Volk,</span> <span lang="EN-US">mitunter</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Göt-</span> <span lang="EN-US">tern,</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">rechtfertigen.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Überlegenheit</span> <span lang="EN-US">Roms</span> <span lang="EN-US">über</span><span lang="EN-US">diese als minderwertig angesehenen Völker </span><span lang="EN-US">findet</span><span lang="EN-US"> ihren Ausdruck daher auch in zahlreichen </span><span lang="EN-US">Beispielen</span><span lang="EN-US"> auf Staatsreliefs oderSarkophagen, wo- </span><span lang="EN-US">bei</span> <span lang="EN-US">diese</span> <span lang="EN-US">Bilder</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">standardisierten</span> <span lang="EN-US">Darstellungen</span> <span lang="EN-US">ohne</span> <span lang="EN-US">Bezug</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">aktuellen</span> <span lang="EN-US">Ereignissen</span> <span lang="EN-US">mutierten.</span><span lang="EN-US">Dennoch</span> <span lang="EN-US">konnte</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">römischer</span> <span lang="EN-US">Seite</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">Kriegs-</span> <span lang="EN-US">erklärung</span> <span lang="EN-US">erst</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">Befragung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Götter</span> <span lang="EN-US">gemäß</span> <span lang="EN-US">einem</span><span lang="EN-US"> vorgegebenenRitus erfolgen. Diese Aufga- </span><span lang="EN-US">be</span> <span lang="EN-US">übernahmen</span> <span lang="EN-US">spezielle</span> <span lang="EN-US">Priester,</span> <span lang="EN-US">die</span> *<span lang="EN-US">fetiales.</span> <span lang="EN-US">Diesem</span><span lang="EN-US"> aus 20 Mitgliedern bestehenden Priester</span><span lang="EN-US">kollegium</span><span lang="EN-US"> oblag die Einhaltung und Überwa- </span><span lang="EN-US">chung</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">„internationalen</span> <span lang="EN-US">Rechtes“,</span> <span lang="EN-US">wenngleich</span> <span lang="EN-US">dieser</span> <span lang="EN-US">Begriff</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">römischen</span><span lang="EN-US">Antike</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">modernen</span><span lang="EN-US"> Sinn verwendet wurde. Zudem waren </span><span lang="EN-US">völkerrechtliche</span><span lang="EN-US"> Abkommen wie die oben be- schriebenen inder Antike unbekannt. Die Römer bestimmten den Inhalt des *ius gentium* (im allge- meineren Sinn von „allen Kulturvölkerngemein- sames Recht“) in der Frage, ob bestimmte Ereig- </span><span lang="EN-US">nisse</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">Kriegsgrund</span> <span lang="EN-US">darstellten</span> <span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">nicht,</span> <span lang="EN-US">und</span><span lang="EN-US"> wahrten dessen Definitionshoheit. Neben </span><span lang="EN-US">dem</span><span lang="EN-US"> Abschluss und der Überwachung völker- </span><span lang="EN-US">rechtlicher</span><span lang="EN-US"> Verträge wurde jeder Krieg offiziell </span><span lang="EN-US">durch</span><span lang="EN-US">einen der genannten Priester erklärt. In der </span><span lang="EN-US">Kaiserzeit</span><span lang="EN-US"> stand dieser nicht mehr wie ursprüng- </span><span lang="EN-US">lich</span> <span lang="EN-US">an</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Grenze</span> <span lang="EN-US">zum</span> <span lang="EN-US">Feindesland</span><span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">warf</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">Lanze</span> <span lang="EN-US">hinüber,</span> <span lang="EN-US">vielmehr</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">diese</span> <span lang="EN-US">Handlung</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">Stück</span> <span lang="EN-US">Land</span> <span lang="EN-US">beim</span> <span lang="EN-US">Tempel</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Bellona,</span> <span lang="EN-US">das</span><span lang="EN-US"> als „Ausland“deklariert wurde, vollzogen. </span><span lang="EN-US">Formal</span> <span lang="EN-US">konnte</span> <span lang="EN-US">Rom</span> <span lang="EN-US">also</span> <span lang="EN-US">keinen</span> <span lang="EN-US">Krieg</span> <span lang="EN-US">beginnen,</span> <span lang="EN-US">ohne</span><span lang="EN-US"> diesen sowohl von göttlicher Seite als auchgleichzeitig durch die Priester auf juristischer </span><span lang="EN-US">Ebene</span><span lang="EN-US"> abzusichern. Zudem bedurfte es eines trif- tigen Kriegsgrundes, einer *iustacausa,* der meist </span><span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Bruch</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Bündnissen</span> <span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">(vermeintlichen)</span> <span lang="EN-US">Überfällen</span> <span lang="EN-US">gefunden</span> <span lang="EN-US">wurde.</span> <span lang="EN-US">Eine</span> <span lang="EN-US">Überwachung</span> <span lang="EN-US">des</span><span lang="EN-US">Kriegsverlaufs</span> <span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Verhaltens</span> <span lang="EN-US">einzelner</span> <span lang="EN-US">Truppen</span><span lang="EN-US"> gegenüber der Zivilbevölkerung oder </span><span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">besiegten</span> <span lang="EN-US">Gegner</span> <span lang="EN-US">fand</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">statt.</span>

**<span lang="EN-US">GEWALT</span> <span lang="EN-US">GEGEN</span> <span lang="EN-US">FEINDLICHE</span><span lang="EN-US"> KOMBATTANTEN</span>**

<span lang="EN-US">Das</span> <span lang="EN-US">Hauptelement</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Kriegen</span> <span lang="EN-US">ist</span> <span lang="EN-US">physische</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Folge</span> <span lang="EN-US">sicherlich</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">psychische</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">Ge-</span> <span lang="EN-US">walt.</span><span lang="EN-US"> Eine Diskussion über diese Formen der </span><span lang="EN-US">Gewalt</span> <span lang="EN-US">im</span><span lang="EN-US">Römischen</span> <span lang="EN-US">Reich</span> <span lang="EN-US">fand</span> <span lang="EN-US">bis</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">wenigen</span> <span lang="EN-US">Jahren</span><span lang="EN-US"> in der Forschung nicht statt und in der </span><span lang="EN-US">Vermittlungsarbeit</span><span lang="EN-US"> wird der Fokus auch heute </span><span lang="EN-US">noch</span> <span lang="EN-US">fast</span> <span lang="EN-US">ausschließlich</span> <span lang="EN-US">auf</span><span lang="EN-US">Ausrüstung,</span> <span lang="EN-US">Taktik</span> <span lang="EN-US">und</span><span lang="EN-US"> historische Ereignisse gerichtet. Auch Dar- </span><span lang="EN-US">stellungen</span><span lang="EN-US"> von Krieg und Gewalt – etwa auf Schlachtensarkophagen – werden nicht inletzter Konsequenz erfasst, sondern ebenfalls meist nur </span><span lang="EN-US">typologisch</span><span lang="EN-US"> und stilistisch betrachtet. Welche Ver- </span><span lang="EN-US">letzungen</span><span lang="EN-US"> durch Schwerter, Lanzen, Speere und</span><span lang="EN-US">sonstige</span> <span lang="EN-US">Waffen</span> <span lang="EN-US">üblich</span> <span lang="EN-US">waren,</span> <span lang="EN-US">wie</span> <span lang="EN-US">gezeichnet</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Soldaten</span> <span lang="EN-US">oft</span> <span lang="EN-US">ihr</span> <span lang="EN-US">gesamtes</span> <span lang="EN-US">Leben</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">wie</span> <span lang="EN-US">hoch</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Anteil</span> <span lang="EN-US">„Kriegsversehrter“</span> <span lang="EN-US">innerhalb</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Zivilbe-</span> <span lang="EN-US">völkerung</span><span lang="EN-US">waren, wird dabei meist bewusst in </span><span lang="EN-US">den</span><span lang="EN-US"> Hintergrund gestellt bzw. komplett ausge- </span><span lang="EN-US">blendet.</span><span lang="EN-US"> Neben fehlenden Gliedmaßen und sicht- baren Narben hatten dieehemaligen Soldaten oft </span><span lang="EN-US">durchtrennte</span><span lang="EN-US"> Sehnen an Händen und Armen. So- </span><span lang="EN-US">fern</span> <span lang="EN-US">sie</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">mehr</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Dienst</span> <span lang="EN-US">tauglich</span> <span lang="EN-US">waren,</span> <span lang="EN-US">wurden</span><span lang="EN-US"> sie als *bello inutiles facti,* alsodurch </span><span lang="EN-US">Kriegseinwirkung</span> <span lang="EN-US">untauglich</span> <span lang="EN-US">geworden,</span> <span lang="EN-US">entlas-</span> <span lang="EN-US">sen.</span><span lang="EN-US"> Anthropologisch vielerorts an Skeletten </span><span lang="EN-US">nachweisbare</span> <span lang="EN-US">Hiebspuren</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Schwertern,</span> <span lang="EN-US">Ein-</span> <span lang="EN-US">schüsse</span> <span lang="EN-US">von</span><span lang="EN-US">Pfeilen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Katapultbolzen</span> <span lang="EN-US">sowie</span> <span lang="EN-US">ab</span><span lang="EN-US">geschlagene</span> <span lang="EN-US">Köpfe</span> <span lang="EN-US">sind</span> <span lang="EN-US">Beweise</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">Kampfhand-</span> <span lang="EN-US">lungen.</span> <span lang="EN-US">Da</span> <span lang="EN-US">es</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">„normale“,</span> <span lang="EN-US">zumeist</span> <span lang="EN-US">tödliche</span> <span lang="EN-US">Verletzungen</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Schlachten</span> <span lang="EN-US">handelt,</span> <span lang="EN-US">ohne</span> <span lang="EN-US">Vor-</span><span lang="EN-US"> liegen des Tatbestands eines „Kriegsverbre- </span><span lang="EN-US">chens“,</span><span lang="EN-US"> wird hier nicht weiter darauf eigegangen. </span><span lang="EN-US">Feindliche</span><span lang="EN-US"> Soldaten wurden in der Schlacht aber </span><span lang="EN-US">nicht</span><span lang="EN-US"> nur getötet,sondern auch bewusst verstüm- </span><span lang="EN-US">melt.</span><span lang="EN-US"> Ein Beispiel dazu findet sich bei Ammian </span><span lang="EN-US">(Res</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">gestae</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">17,13,10)</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">im</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Kontext</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">einer</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Schlacht</span> <span lang="EN-US">Constantius’</span><span lang="EN-US"> II. gegen dieSarmaten: „Neben den </span><span lang="EN-US">Toten</span> <span lang="EN-US">lagen</span> <span lang="EN-US">viele</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">zerschnittenen</span> <span lang="EN-US">Kniekehlen,</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">war</span> <span lang="EN-US">ihnen</span> <span lang="EN-US">jede</span> <span lang="EN-US">Aussicht</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">Flucht</span> <span lang="EN-US">genom-</span> <span lang="EN-US">men.</span> <span lang="EN-US">Anderen</span> <span lang="EN-US">war</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Rechte</span><span lang="EN-US">abgeschlagen;</span> <span lang="EN-US">eini-</span> <span lang="EN-US">ge</span> <span lang="EN-US">waren</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">keinem</span> <span lang="EN-US">Stahl</span> <span lang="EN-US">berührt,</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">vom</span> <span lang="EN-US">Ge-</span> <span lang="EN-US">wicht</span><span lang="EN-US"> derer zermalmt, die über sie hinwegstürz- </span><span lang="EN-US">ten“.</span><span lang="EN-US"> Dies ist aus heutiger Sicht eingrausames </span><span lang="EN-US">Vorgehen,</span> <span lang="EN-US">wohingegen</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">römische</span> <span lang="EN-US">Kriegsrecht</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Sieger</span> <span lang="EN-US">praktisch</span> <span lang="EN-US">keinerlei</span> <span lang="EN-US">Einschränkungen</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Umgang</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Kampf</span> <span lang="EN-US">unterlegenen </span><span lang="EN-US">Sol</span><span lang="EN-US">daten</span><span lang="EN-US"> vorschrieb.</span>

<span lang="EN-US">Der</span> <span lang="EN-US">Sieger</span> <span lang="EN-US">einer</span> <span lang="EN-US">Schlacht</span> <span lang="EN-US">hatte</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Aufgabe,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Toten</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">bestatten,</span> <span lang="EN-US">doch</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">dies</span> <span lang="EN-US">häufig</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Gegner</span> <span lang="EN-US">unterlassen.</span> <span lang="EN-US">So</span> <span lang="EN-US">wird</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">verschiedenen</span><span lang="EN-US">Schriftquellen</span><span lang="EN-US"> von stinkenden Leichenbergen </span><span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">durch</span> <span lang="EN-US">Vögel</span> <span lang="EN-US">angefressenen</span> <span lang="EN-US">Toten</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">dem</span><span lang="EN-US"> Schlachtfeld noch viele Tage danach berich- </span><span lang="EN-US">tet</span><span lang="EN-US"> (z. B. Aquae Sextiae 102 v. Chr.: Plutarch, </span><span lang="EN-US">Marius</span> <span lang="EN-US">21;</span> <span lang="EN-US">Mons</span> <span lang="EN-US">Graupius</span> <span lang="EN-US">83</span> <span lang="EN-US">n.</span> <span lang="EN-US">Chr.:</span> <span lang="EN-US">Tacitus,</span> <span lang="EN-US">his-</span> <span lang="EN-US">toriae</span><span lang="EN-US"> 3,35,1). Selbst während des Bürgerkrieges </span><span lang="EN-US">69</span> <span lang="EN-US">n.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">Römer</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">gegnerischen</span> <span lang="EN-US">Partei</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">bestattet.</span> <span lang="EN-US">Tacitus</span> <span lang="EN-US">(hist.</span> <span lang="EN-US">2,70,1)</span> <span lang="EN-US">berichtet</span> <span lang="EN-US">vom</span> <span lang="EN-US">Besuch</span><span lang="EN-US"> des Schlachtfelds von Cremona durch Vi</span><span lang="EN-US">tellius </span><span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">schrecklichen</span> <span lang="EN-US">Anblick</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Nie-</span> <span lang="EN-US">derlage</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Truppen</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Otho:</span> <span lang="EN-US">„40</span> <span lang="EN-US">Tage</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Schlacht</span><span lang="EN-US"> – zerfetzte Leichen, verstümmelte Glie- </span><span lang="EN-US">der,</span><span lang="EN-US">verwesende</span> <span lang="EN-US">Kadaver</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Männern</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Pfer-</span> <span lang="EN-US">den,</span><span lang="EN-US"> getränkt von Blut und Moder die Erde, nie</span><span lang="EN-US">dergetrampelte</span> <span lang="EN-US">Bäume</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Saaten:</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">Bild</span> <span lang="EN-US">grau-</span> <span lang="EN-US">siger </span><span lang="EN-US">Verwüstung.“</span>

**<span lang="EN-US">GEWALT</span> <span lang="EN-US">GEGEN</span> <span lang="EN-US">DIE</span><span lang="EN-US"> ZIVILBEVÖLKERUNG</span>**

<span lang="EN-US">Doch</span> <span lang="EN-US">neben</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Gewalt</span> <span lang="EN-US">unter</span> <span lang="EN-US">Soldaten,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">diese</span> <span lang="EN-US">bei</span> <span lang="EN-US">Eintritt</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Armee</span> <span lang="EN-US">wissentlich</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Kauf</span> <span lang="EN-US">nah-</span> <span lang="EN-US">men,</span> <span lang="EN-US">gab</span> <span lang="EN-US">es</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">vernachlässigen-</span> <span lang="EN-US">den</span><span lang="EN-US">Anteil</span> <span lang="EN-US">an</span> <span lang="EN-US">Gewalt</span> <span lang="EN-US">gegenüber</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Zivilbevölke-</span><span lang="EN-US"> rung: Vergewaltigungen, Verkauf in die Sklaverei, </span><span lang="EN-US">Vertreibung</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Tod.</span> <span lang="EN-US">Auf</span> <span lang="EN-US">Kriegsverbrechen</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">modernen</span><span lang="EN-US">Maßstäben</span> <span lang="EN-US">stößt</span> <span lang="EN-US">man</span> <span lang="EN-US">daher</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">antiken</span> <span lang="EN-US">Quellen</span> <span lang="EN-US">allenthalben.</span> <span lang="EN-US">Eine</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">wohl</span> <span lang="EN-US">ein-</span> <span lang="EN-US">drücklichsten</span><span lang="EN-US"> Schilderungen zum brutalen Um- </span><span lang="EN-US">gang</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Zivilisten</span><span lang="EN-US">findet</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">bei</span> <span lang="EN-US">Flavius</span> <span lang="EN-US">Josephus</span> <span lang="EN-US">über</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Jüdischen</span> <span lang="EN-US">Krieg</span> <span lang="EN-US">(siehe</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Beitrag</span> <span lang="EN-US">S.</span><span lang="EN-US"> 24): „Mit gezogenem Schwert stürmten die Rö- </span><span lang="EN-US">mer</span><span lang="EN-US"> in die Gassen,stießen jeden nieder, der ihnen </span><span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Weg</span> <span lang="EN-US">kam,</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">verbrannten</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Häuser</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">allen,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">darin</span> <span lang="EN-US">Zuflucht</span> <span lang="EN-US">gesucht</span> <span lang="EN-US">hatten.</span> <span lang="EN-US">\[…\]</span> <span lang="EN-US">\[Sie\]</span><span lang="EN-US"> versperrten die engenGassen mit Leichen, so dass </span><span lang="EN-US">manche</span><span lang="EN-US"> Feuersbrunst durch Blut gelöscht wurde. </span><span lang="EN-US">Gegen</span> <span lang="EN-US">Abend</span> <span lang="EN-US">stellten</span> <span lang="EN-US">sie</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Morden</span> <span lang="EN-US">ein;</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Brand</span> <span lang="EN-US">wütete</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">ganze</span> <span lang="EN-US">Nacht</span><span lang="EN-US">hindurch“</span>

<span lang="EN-US">(bellum</span><span lang="EN-US"> Iudaicum 6,8,5). Die völlige Vernichtung </span><span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Gegners,</span> <span lang="EN-US">darunter</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">Frauen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Kinder,</span> <span lang="EN-US">diente</span><span lang="EN-US"> als Abschreckung undMachtdemonstrati- on: „Den Mut, die Stadt Jerusalem \[während der </span><span lang="EN-US">römischen</span> <span lang="EN-US">Belagerung\]</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">verlassen,</span> <span lang="EN-US">flößte</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Judäern</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US">Hunger</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">\[…\].</span> <span lang="EN-US">Sie</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">zunächst</span> <span lang="EN-US">gegeißelt</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">allen</span> <span lang="EN-US">möglichen</span> <span lang="EN-US">Foltern</span> <span lang="EN-US">unterwor-</span> <span lang="EN-US">fen,</span> <span lang="EN-US">schließlich</span> <span lang="EN-US">angesichts</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Mauern</span><span lang="EN-US">gekreuzigt</span><span lang="EN-US"> und getötet. Titus hatte Mitleid mit ihrem Schick- </span><span lang="EN-US">sal</span> <span lang="EN-US">\[…\].</span> <span lang="EN-US">Der</span> <span lang="EN-US">Hauptgrund</span> <span lang="EN-US">aber,</span> <span lang="EN-US">weshalb</span> <span lang="EN-US">Titus</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Hinrichtung</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US">Gefangenen</span> <span lang="EN-US">zuließ,</span> <span lang="EN-US">war</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Hoff-</span> <span lang="EN-US">nung,</span><span lang="EN-US"> der Anblick werde die Belagerten zum </span><span lang="EN-US">Nachgeben</span> <span lang="EN-US">bewegen</span> <span lang="EN-US">\[…\].</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Soldaten</span> <span lang="EN-US">nagelten</span><span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">ihrer</span> <span lang="EN-US">Erbitterung</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Gefangenen</span> <span lang="EN-US">zum</span> <span lang="EN-US">Hohn</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">verschiedensten</span> <span lang="EN-US">Körperlagen</span> <span lang="EN-US">an,</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">da</span> <span lang="EN-US">ih-</span> <span lang="EN-US">rer</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">viele</span> <span lang="EN-US">waren,</span> <span lang="EN-US">fehlte</span> <span lang="EN-US">es</span> <span lang="EN-US">bald</span><span lang="EN-US">an</span> <span lang="EN-US">Raum</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">die</span><span lang="EN-US"> Kreuze und an Kreuzen für die Leiber“ (Jos. bell. </span><span lang="EN-US">Iud.</span><span lang="EN-US"> 5,11,1). „Die Gesamtzahl der in diesem Kriege </span><span lang="EN-US">Gefangenen</span><span lang="EN-US">belief</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">97</span> <span lang="EN-US">000;</span> <span lang="EN-US">ums</span> <span lang="EN-US">Leben</span> <span lang="EN-US">ka-</span> <span lang="EN-US">men</span> <span lang="EN-US">während</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Dauer</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Belagerung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Jeru-</span> <span lang="EN-US">salem</span><span lang="EN-US"> 1 100 000“ (Jos. bell. Iud. 6,9,3).Auch wenn </span><span lang="EN-US">diese</span><span lang="EN-US"> Zahlenangaben nicht überprüft werden </span><span lang="EN-US">können,</span><span lang="EN-US"> weisen sie doch auf überdurchschnittlich viele Tote unter derZivilbevölkerung.</span>

<span lang="EN-US">Bereits</span><span lang="EN-US"> Caesar hatte 55 v. Chr. an den Usipetern </span><span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Tenkterern</span> <span lang="EN-US">(Caesar,</span> <span lang="EN-US">de</span> <span lang="EN-US">bello</span> <span lang="EN-US">Gallico</span> <span lang="EN-US">4,13–15)</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">Genozid</span> <span lang="EN-US">verübt:</span> <span lang="EN-US">Nach</span><span lang="EN-US">deren</span> <span lang="EN-US">Ersuchen</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">Siedlungsmöglichkeiten</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">römischem</span> <span lang="EN-US">Territori-</span> <span lang="EN-US">um,</span> <span lang="EN-US">Querelen</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">gallischen</span> <span lang="EN-US">Siedlern</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Ver-</span> <span lang="EN-US">handlungen</span><span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Caesar</span> <span lang="EN-US">schickte</span> <span lang="EN-US">dieser</span> <span lang="EN-US">acht</span> <span lang="EN-US">Legio-</span> <span lang="EN-US">nen</span><span lang="EN-US"> in das Lager der Germanen. Die fliehenden </span><span lang="EN-US">Frauen,</span><span lang="EN-US"> Kinder und schließlich auchunterlegenen </span><span lang="EN-US">Krieger</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">an</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Mündung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Maas</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Rhein</span> <span lang="EN-US">eingekesselt</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">allesamt</span> <span lang="EN-US">getötet,</span> <span lang="EN-US">wobei</span> <span lang="EN-US">Caesar</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">430</span> <span lang="EN-US">000</span><span lang="EN-US">Toten</span> <span lang="EN-US">spricht,</span> <span lang="EN-US">moderne</span> <span lang="EN-US">Schät-</span> <span lang="EN-US">zungen</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">immerhin</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Hälfte</span> <span lang="EN-US">ausgehen.</span> <span lang="EN-US">Das</span> <span lang="EN-US">Vorgehen</span> <span lang="EN-US">Caesars</span> <span lang="EN-US">gegen</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">germanischen</span><span lang="EN-US">Einwanderer</span><span lang="EN-US"> wurde im Senat schwer gerügt und </span><span lang="EN-US">Cato</span> <span lang="EN-US">beantragte</span> <span lang="EN-US">sogar,</span> <span lang="EN-US">man</span> <span lang="EN-US">solle</span> <span lang="EN-US">ihn</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Verräter</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Germanen</span> <span lang="EN-US">ausliefern,</span> <span lang="EN-US">damit</span><span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Zorn</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> Götter über Rom hereinbreche (Plutarch, </span><span lang="EN-US">Caesar</span> <span lang="EN-US">22).</span> <span lang="EN-US">Auch</span> <span lang="EN-US">wenn</span> <span lang="EN-US">dieser</span> <span lang="EN-US">Antrag</span> <span lang="EN-US">keine</span> <span lang="EN-US">Mehr-</span> <span lang="EN-US">heit</span> <span lang="EN-US">fand</span> <span lang="EN-US">zeigt</span><span lang="EN-US">dies,</span> <span lang="EN-US">dass</span> <span lang="EN-US">hier</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">römische</span> <span lang="EN-US">Ver-</span> <span lang="EN-US">hältnisse</span> <span lang="EN-US">wenngleich</span> <span lang="EN-US">keine</span> <span lang="EN-US">juristische,</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">doch</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">moralische</span> <span lang="EN-US">Linie</span> <span lang="EN-US">überschritten</span> <span lang="EN-US">worden</span> <span lang="EN-US">war.</span><span lang="EN-US">Das</span><span lang="EN-US"> Unterlassen des Tötens und sichtbaren Ver- </span><span lang="EN-US">stümmelns</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Zivilbevölkerung</span> <span lang="EN-US">geschah</span> <span lang="EN-US">norma-</span><span lang="EN-US"> lerweise nicht aus ethisch-moralischen Überle- </span><span lang="EN-US">gungen,</span> <span lang="EN-US">sondern</span> <span lang="EN-US">aus</span> <span lang="EN-US">ökonomischen,</span> <span lang="EN-US">da</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">gefan-</span> <span lang="EN-US">gen</span> <span lang="EN-US">genommenen</span> <span lang="EN-US">Menschen</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Sklaven</span> <span lang="EN-US">verkauft</span> <span lang="EN-US">werden</span><span lang="EN-US">konnten. Die große Zahl an Sklaven nach </span><span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> Eroberung Jerusalems ließ wohl sogar die </span><span lang="EN-US">Preise</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Sklavenmarkt</span> <span lang="EN-US">einbrechen.</span><span lang="EN-US">Eine</span> <span lang="EN-US">Szene</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Markussäule</span> <span lang="EN-US">fasst</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Umgang</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Besiegten</span> <span lang="EN-US">exemplarisch</span> <span lang="EN-US">zusammen:</span> <span lang="EN-US">Gezeigt </span><span lang="EN-US">wird</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Vordergrund</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">Auxiliarsoldat,</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">Frau</span><span lang="EN-US"> mit entblößter Brust, eventuell nach einer </span><span lang="EN-US">vorhergehenden</span> <span lang="EN-US">Vergewaltigung,</span> <span lang="EN-US">an</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Haaren</span> <span lang="EN-US">reißt,</span><span lang="EN-US"> um sie undihr Kind, dessen Hand sie um- </span><span lang="EN-US">klammert,</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Gefangenschaft</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">führen.</span> <span lang="EN-US">Im</span> <span lang="EN-US">Bildhintergrund</span><span lang="EN-US"> ganz rechts stecken weitere </span><span lang="EN-US">Hilfstruppenangehörige</span><span lang="EN-US">einheimische</span> <span lang="EN-US">Hütten</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Fackeln</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Brand,</span> <span lang="EN-US">während</span> <span lang="EN-US">unten</span> <span lang="EN-US">rechts</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">Sol-</span> <span lang="EN-US">dat</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Schwert</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">Enthauptung</span> <span lang="EN-US">eines</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">ihm</span> <span lang="EN-US">kauernden</span> <span lang="EN-US">Feindes</span> <span lang="EN-US">erhebt.</span> <span lang="EN-US">Diese</span><span lang="EN-US">Hinrichtung</span> <span lang="EN-US">fin-</span> <span lang="EN-US">det</span><span lang="EN-US"> in Präsenz des stehenden Kaisers Marcus </span><span lang="EN-US">Aurelius</span><span lang="EN-US"> statt. Ähnliche Szenen finden sich be- reits auf der Trajanssäule. Gezeigt werden dort</span><span lang="EN-US">Flucht</span><span lang="EN-US"> und Vertreibung der Zivilbevölkerung (C. </span><span lang="EN-US">Cichorius,</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Die</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Reliefs</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Trajanssäule.</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Berlin</span> <span lang="EN-US">1896,</span> <span lang="EN-US">Taf.</span> <span lang="EN-US">LCCV–LXXVI)</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Fall</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Sarmi-</span><span lang="EN-US">zegethusa</span><span lang="EN-US"> im Ersten Dakischen Krieg oder die </span><span lang="EN-US">Verwüstung</span> <span lang="EN-US">dakischer</span> <span lang="EN-US">Dörfer,</span> <span lang="EN-US">wobei</span> <span lang="EN-US">Auxiliarsol-</span> <span lang="EN-US">daten</span> <span lang="EN-US">Häuser</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Brand</span> <span lang="EN-US">stecken</span> <span lang="EN-US">(Cichorius</span> <span lang="EN-US">Taf.</span> <span lang="EN-US">CLII–CLIII).</span><span lang="EN-US">Auch auf dem Siegesdenkmal Trajans, </span><span lang="EN-US">dem</span> *<span lang="EN-US">Tropaeum</span> <span lang="EN-US">Traiani</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Adamklissi</span> <span lang="EN-US">(Rumäni-</span> <span lang="EN-US">en),</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Figurenschmuck</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Kaiserforen</span> <span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">am</span> <span lang="EN-US">Konstantinsbogen</span> <span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US">Rom</span> <span lang="EN-US">finden</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">Darstellun-</span> <span lang="EN-US">gen</span><span lang="EN-US"> gefesselter Kriegsgefangener.</span>

<span lang="EN-US">Einige</span><span lang="EN-US"> Anführer gegnerischer Truppen sowie </span><span lang="EN-US">hochrangige</span><span lang="EN-US"> Familienangehörige wurden als </span>*<span lang="EN-US">High-Value</span> <span lang="EN-US">Targets</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">ihrer</span> <span lang="EN-US">Gefangennahme</span><span lang="EN-US"> nach Romtransportiert und dort beim Triumph- </span><span lang="EN-US">zug</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">siegreichen</span> <span lang="EN-US">Feldherrn</span> <span lang="EN-US">vorgeführt.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">be-</span> <span lang="EN-US">kanntesten</span><span lang="EN-US"> Beispiele dürften Iugurtha und Ver- cingetorix sein, dieanschließend im römischen </span><span lang="EN-US">Staatsgefängnis,</span> <span lang="EN-US">dem</span> *<span lang="EN-US">Carcer</span> <span lang="EN-US">Tullianus,</span> <span lang="EN-US">erdrosselt</span> <span lang="EN-US">wurden.</span> <span lang="EN-US">Auch</span> <span lang="EN-US">Frauen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Kinder</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">gegneri-</span> <span lang="EN-US">schen</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Adelsfamilien</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">wurden</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">gefangen</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">genom-</span> <span lang="EN-US">men.</span><span lang="EN-US">Vermutlich</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">sie</span> <span lang="EN-US">zumindest</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">Ver-</span> <span lang="EN-US">gewaltigung</span><span lang="EN-US"> verschont, da sie mit dem Sieg der </span><span lang="EN-US">Römer</span> <span lang="EN-US">Eigentum</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Römischen</span> <span lang="EN-US">Staates</span> <span lang="EN-US">gewor-</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">waren.</span><span lang="EN-US">Vergewaltigung</span> <span lang="EN-US">ist</span> <span lang="EN-US">ohnehin</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">mo-</span> <span lang="EN-US">derner</span> <span lang="EN-US">Begriff</span> <span lang="EN-US">ohne</span> <span lang="EN-US">antikes</span> <span lang="EN-US">Pendant</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">impli-</span> <span lang="EN-US">ziert</span><span lang="EN-US"> damit neuzeitliche Ethik und Moral. Die Ver- </span><span lang="EN-US">gewaltigung</span><span lang="EN-US"> von künftigen Sklavinnen wurde </span><span lang="EN-US">jedoch</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">wertmindernd</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">somit</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Sachbe-</span> <span lang="EN-US">schädigung</span><span lang="EN-US"> eingestuft. Inwiefern sich Soldaten </span><span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Einnahme</span> <span lang="EN-US">einer</span> <span lang="EN-US">Siedlung</span><span lang="EN-US">allerdings</span> <span lang="EN-US">da-</span> <span lang="EN-US">ran</span> <span lang="EN-US">hielten,</span> <span lang="EN-US">Menschen,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">verkauft</span> <span lang="EN-US">werden</span> <span lang="EN-US">soll-</span> <span lang="EN-US">ten,</span><span lang="EN-US"> zu verschonen, ist unklar. Kriegsgefangene </span><span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">geschont,</span> <span lang="EN-US">da</span> <span lang="EN-US">sie</span> <span lang="EN-US">mitunter</span> <span lang="EN-US">als</span><span lang="EN-US">Verhandlungsmasse</span><span lang="EN-US"> eingesetzt wurden und je nach Vertrag vom Gegner gegen Geiseln ausge- </span><span lang="EN-US">tauscht</span><span lang="EN-US"> werden konnten. Dadurch wurde die </span><span lang="EN-US">Überlegenheit</span><span lang="EN-US">Roms</span> <span lang="EN-US">demonstriert</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Feind</span><span lang="EN-US"> gedemütigt.</span>

**<span lang="EN-US">VERSTÜMMELUNGEN,</span> <span lang="EN-US">FOLTER</span> <span lang="EN-US">UND</span><span lang="EN-US"> HINRICHTUNGEN</span>**

<span lang="EN-US">Das</span> <span lang="EN-US">Abschlagen</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Körperextremitäten</span> <span lang="EN-US">unterle-</span> <span lang="EN-US">gener</span> <span lang="EN-US">Gegner</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Bestrafung</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">Verräter</span> <span lang="EN-US">oder</span><span lang="EN-US"> postmortale Erniedrigung und Warnung an </span><span lang="EN-US">potenzielle</span><span lang="EN-US"> Nachahmer ist nicht auf die römische Welt beschränkt: Bereits König David (1008–</span><span lang="EN-US">965</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.)</span> <span lang="EN-US">hatte</span> <span lang="EN-US">seinen</span> <span lang="EN-US">Männern</span> <span lang="EN-US">befohlen,</span> <span lang="EN-US">Verrä-</span> <span lang="EN-US">ter</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">ihrem</span> <span lang="EN-US">Tod</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">verstümmeln:</span> <span lang="EN-US">„Die</span> <span lang="EN-US">\[jungen</span> <span lang="EN-US">Männer\]</span> <span lang="EN-US">brachten</span> <span lang="EN-US">sie</span> <span lang="EN-US">\[die</span> <span lang="EN-US">Feinde\]</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">schlu-</span> <span lang="EN-US">gen</span><span lang="EN-US">ihnen</span> <span lang="EN-US">Hände</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Füße</span> <span lang="EN-US">ab,</span> <span lang="EN-US">hängten</span> <span lang="EN-US">sie</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">am</span> <span lang="EN-US">Teich</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Hebron“</span> <span lang="EN-US">(2.</span> <span lang="EN-US">Buch</span> <span lang="EN-US">Samuel</span> <span lang="EN-US">4,12).</span> <span lang="EN-US">Ein</span> <span lang="EN-US">ar-</span> <span lang="EN-US">chäologischer</span> <span lang="EN-US">Beweis</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">diese</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Nahen</span> <span lang="EN-US">Osten</span> <span lang="EN-US">etablierte</span><span lang="EN-US">Praxis stammt vom Tell el Dab’a in </span><span lang="EN-US">Ägypten.</span><span lang="EN-US"> Das Österreichische Archäologische Ins- </span><span lang="EN-US">titut</span><span lang="EN-US"> entdeckte hier 16 abgehackte rechte Hände, </span><span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">1500</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span><span lang="EN-US">datiert</span> <span lang="EN-US">werden. </span><span lang="EN-US">Körperliche</span> <span lang="EN-US">Verstümmelungen</span> <span lang="EN-US">an</span> <span lang="EN-US">Unterlegenen</span> <span lang="EN-US">sind</span><span lang="EN-US"> für die römische Zeit literarisch belegt: </span><span lang="EN-US">„Caesar</span> <span lang="EN-US">wusste,</span> <span lang="EN-US">dass</span> <span lang="EN-US">er</span> <span lang="EN-US">bei</span> <span lang="EN-US">seiner</span> <span lang="EN-US">allgemein</span> <span lang="EN-US">be-</span> <span lang="EN-US">kannten</span><span lang="EN-US">Milde</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">fürchten</span> <span lang="EN-US">brauchte,</span> <span lang="EN-US">man</span> <span lang="EN-US">werde</span><span lang="EN-US"> ihm ein zu hartes Vorgehen als Grausam- </span><span lang="EN-US">keit</span><span lang="EN-US"> auslegen. \[…\] So ließ er allen Bewohnern von </span>*<span lang="EN-US">Uxellodunum,</span> <span lang="EN-US">die</span><span lang="EN-US">Waffen</span> <span lang="EN-US">getragen</span> <span lang="EN-US">hatten,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Hände</span> <span lang="EN-US">abschlagen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">schenkte</span> <span lang="EN-US">ihnen</span> <span lang="EN-US">dann</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Leben,</span><span lang="EN-US"> damit die Strafe für ihre Missetat umso </span><span lang="EN-US">sichtbarer</span><span lang="EN-US"> sei“ (Caesar, bell. Gall.8,44,1). Einen ar- </span><span lang="EN-US">chäologischen</span> <span lang="EN-US">Beleg</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">diese</span> <span lang="EN-US">Praxis</span> <span lang="EN-US">bietet</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">Schwertscheiden-Mundblech</span><span lang="EN-US"> der sogenannten </span><span lang="EN-US">Vindonissa-Edition:</span><span lang="EN-US"> Hier sind neben einemknien- </span><span lang="EN-US">den,</span> <span lang="EN-US">gefesselten</span> <span lang="EN-US">Gallier</span> <span lang="EN-US">zwischen</span> <span lang="EN-US">zwei</span> <span lang="EN-US">Tropaia</span> <span lang="EN-US">zwei</span> <span lang="EN-US">abgehackte</span> <span lang="EN-US">Hände</span> <span lang="EN-US">dargestellt.</span> <span lang="EN-US">Diese</span> <span lang="EN-US">gelten</span> <span lang="EN-US">als</span><span lang="EN-US"> Zeichen der Untreue und des gebrochenen </span><span lang="EN-US">Eides.</span><span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Szene</span> <span lang="EN-US">ist</span> <span lang="EN-US">deshalb</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Kontext</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Sacro-</span> <span lang="EN-US">vir-Aufstandes</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">21</span> <span lang="EN-US">n.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">interpretieren.</span> <span lang="EN-US">Im</span><span lang="EN-US"> anthropologischen Befund lässt sich auch die </span><span lang="EN-US">Folterung</span> <span lang="EN-US">von</span><span lang="EN-US">Kriegsgefangenen</span> <span lang="EN-US">belegen:</span> <span lang="EN-US">Aus</span> <span lang="EN-US">Va-</span> <span lang="EN-US">lencia</span><span lang="EN-US"> stammen 14 menschliche Skelette mit Spu- </span><span lang="EN-US">ren</span><span lang="EN-US"> von Folter, die mit den Bürgerkriegsereignis- sen des Jahres 75 v.Chr. im „Sertorianischen </span><span lang="EN-US">Krieg“</span><span lang="EN-US"> in Verbindung stehen. Viele Skelette zei- </span><span lang="EN-US">gen</span> <span lang="EN-US">Spuren</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Amputationen.</span> <span lang="EN-US">Einem</span> <span lang="EN-US">Mann</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">hinter</span><span lang="EN-US"> dem Rücken gefesseltenHänden war ein Pi- </span><span lang="EN-US">lum</span><span lang="EN-US"> in das Rektum getrieben worden. Massenhin- </span><span lang="EN-US">richtungen</span> <span lang="EN-US">feindlicher</span> <span lang="EN-US">Kombattanten</span> <span lang="EN-US">sind</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> Markussäule wiedergegeben.</span>

**<span lang="EN-US">VERBRANNTE</span> <span lang="EN-US">ERDE</span>**

<span lang="EN-US">Nicht</span><span lang="EN-US"> selten wurden „ethnische Säuberungen" </span><span lang="EN-US">durchgeführt</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Prinzip</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">verbrannten</span> <span lang="EN-US">Erde</span><span lang="EN-US"> angewendet, wie bei Caesars Bericht zum </span><span lang="EN-US">Jahr</span> <span lang="EN-US">52</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span><span lang="EN-US">deutlich</span> <span lang="EN-US">wird,</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">aus</span> <span lang="EN-US">Wut</span> <span lang="EN-US">über</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">entflohenen</span><span lang="EN-US"> Ambiorix dessen gesamten Besitz </span><span lang="EN-US">verwüsten</span><span lang="EN-US"> ließ: „Caesar selbst rückte aus, um das Land des Ambiorixvollständig zu verwüsten. Da </span><span lang="EN-US">er</span><span lang="EN-US"> nicht mehr damit rechnete, den eingeschüch- </span><span lang="EN-US">terten</span> <span lang="EN-US">Flüchtling</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">seine</span> <span lang="EN-US">Gewalt</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">bekommen,</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">erforderte</span> <span lang="EN-US">es,</span> <span lang="EN-US">wie</span> <span lang="EN-US">er</span> <span lang="EN-US">meinte,</span><span lang="EN-US">seine</span> <span lang="EN-US">Ehre</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">nächstes,</span><span lang="EN-US"> dessen Land durch Vernichtung von </span><span lang="EN-US">Menschen,</span><span lang="EN-US"> Gehöften und Vieh in eine solche Wüs- </span><span lang="EN-US">te</span><span lang="EN-US"> zu verwandeln, dass dem Ambiorix nur der</span><span lang="EN-US">Hass</span><span lang="EN-US"> seiner etwa noch übrig gebliebenen Stam- </span><span lang="EN-US">mesgenossen</span> <span lang="EN-US">wegen</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">großen</span> <span lang="EN-US">Unglücks,</span> <span lang="EN-US">in </span><span lang="EN-US">das</span><span lang="EN-US"> er sie gestürzt hatte, jede Rückkehr unmög- </span><span lang="EN-US">lich</span><span lang="EN-US"> machen musste“ (Caesar, bell. Gall. 8,24,4). „So </span><span lang="EN-US">ließ</span><span lang="EN-US"> er \[…\] das ganze Land des Ambiorix teils von </span><span lang="EN-US">den</span><span lang="EN-US"> Legionen, teilsvon den Hilfstruppen, die er </span><span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">allen</span> <span lang="EN-US">Richtungen</span> <span lang="EN-US">entsandte,</span> <span lang="EN-US">durch</span> <span lang="EN-US">Mord,</span><span lang="EN-US"> Brand und Plünderung verwüsten, wobei viele </span><span lang="EN-US">Einwohner</span> <span lang="EN-US">erschlagen</span> <span lang="EN-US">oder</span> <span lang="EN-US">gefangen</span> <span lang="EN-US">genommen</span><span lang="EN-US">wurden“</span><span lang="EN-US"> (Caesar bell. Gall. 8,25,1).</span>

**<span lang="EN-US">PLÜNDERUNGEN</span> <span lang="EN-US">UND</span> <span lang="EN-US">BEUTEKUNST</span>**

 <span lang="EN-US">Für</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Plünderung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Städten</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">geeigne-</span> <span lang="EN-US">te</span> <span lang="EN-US">Soldaten</span> <span lang="EN-US">ausgewählt.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Beute</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">verkauft</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Erlös</span><span lang="EN-US">anschließend</span> <span lang="EN-US">unter</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Truppen</span> <span lang="EN-US">aufgeteilt.</span> <span lang="EN-US">Überwiegend</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Gewinn</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Staatskasse</span> <span lang="EN-US">zugeführt</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">daraus</span> <span lang="EN-US">große</span> <span lang="EN-US">Infra-</span> <span lang="EN-US">strukturprojekte</span><span lang="EN-US"> wie das Trajansforumin Rom fi- </span><span lang="EN-US">nanziert:</span><span lang="EN-US"> Die von Trajan nach Rom geschleppte </span><span lang="EN-US">Kriegsbeute</span><span lang="EN-US"> aus den dakischen Kriegen soll 331 </span><span lang="EN-US">Tonnen</span><span lang="EN-US"> Silber und 165 Tonnen Gold betragen ha- </span><span lang="EN-US">ben.</span> <span lang="EN-US">Eine</span><span lang="EN-US">Szene</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Trajanssäule</span> <span lang="EN-US">(Cichorius</span> <span lang="EN-US">Taf.</span><span lang="EN-US"> CXXXVII–CXXXVIII) beispielsweise zeigt ei- </span><span lang="EN-US">nen</span> <span lang="EN-US">Legionär</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">zwei</span> <span lang="EN-US">Auxiliarsoldaten</span> <span lang="EN-US">beim</span> <span lang="EN-US">Be-</span> <span lang="EN-US">packen</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Mulis</span> <span lang="EN-US">mit</span><span lang="EN-US">erbeutetem</span> <span lang="EN-US">Silbergeschirr,</span> <span lang="EN-US">wahrscheinlich</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Schatz</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Decebal.</span> <span lang="EN-US">Plünde-</span><span lang="EN-US"> rungen füllten die Staatskasse und stellten die be- teiligten Soldaten materiell zufrieden. Beider Si- </span><span lang="EN-US">cherstellung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Beute</span> <span lang="EN-US">direkt</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Schlacht-</span><span lang="EN-US"> feld waren römische Soldaten mitunter nicht </span><span lang="EN-US">zimperlich.</span> <span lang="EN-US">So</span> <span lang="EN-US">berichtet</span> <span lang="EN-US">Prokop</span> <span lang="EN-US">(bellum</span> <span lang="EN-US">Gothi-</span> <span lang="EN-US">cum</span><span lang="EN-US"> 3,4), dasseinem gefallenen gotischen Stan</span><span lang="EN-US">dartenträger</span> <span lang="EN-US">einfach</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Hand</span> <span lang="EN-US">abgehackt</span> <span lang="EN-US">wurde,</span><span lang="EN-US"> um schneller in den Besitz eines goldenen Arm- </span><span lang="EN-US">reifs</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">gelangen.</span> <span lang="EN-US">Ein</span><span lang="EN-US">frühkaiserzeitliches</span> <span lang="EN-US">Relief</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">Pfeilergrabmal</span> <span lang="EN-US">aus</span> <span lang="EN-US">Bartringen</span> <span lang="EN-US">(Luxem-</span> <span lang="EN-US">burg)</span> <span lang="EN-US">liefert</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">bildlichen</span> <span lang="EN-US">Beleg</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">postmorta-</span><span lang="EN-US">le</span> <span lang="EN-US">Verstümmelung</span> <span lang="EN-US">zwecks</span> <span lang="EN-US">Erlangung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Beute:</span> <span lang="EN-US">Ein</span> <span lang="EN-US">römischer</span> <span lang="EN-US">Soldat</span> <span lang="EN-US">packt</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">enthaupteten</span> <span lang="EN-US">Kelten</span> <span lang="EN-US">am</span> <span lang="EN-US">Haarschopf;</span> <span lang="EN-US">dessen</span>*<span lang="EN-US">torques,</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">er</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">toten</span> <span lang="EN-US">Gegner</span> <span lang="EN-US">vom</span> <span lang="EN-US">Hals</span> <span lang="EN-US">gezogen</span> <span lang="EN-US">hat,</span> <span lang="EN-US">trägt</span> <span lang="EN-US">er</span> <span lang="EN-US">über</span> <span lang="EN-US">seiner</span> <span lang="EN-US">linke</span> <span lang="EN-US">Ellenbogenbeuge,</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">ihn</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Schlacht</span><span lang="EN-US">getümmel</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">verlieren.</span> <span lang="EN-US">Dies</span> <span lang="EN-US">würde</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">modernen</span><span lang="EN-US"> Gesichtspunkten als nicht „erlaubte“</span>

<span lang="EN-US">Verstümmelung</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Leichen</span> <span lang="EN-US">angesehen</span> <span lang="EN-US">werden.</span> <span lang="EN-US">Daneben</span> <span lang="EN-US">tritt</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">das</span> <span lang="EN-US">Phänomen</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Beutekunst</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">(siehe</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Beitrag</span> <span lang="EN-US">S.</span> <span lang="EN-US">4),</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">neben</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">materiel-</span> <span lang="EN-US">len</span><span lang="EN-US"> auch einen kulturellen Wert einbrachte. </span><span lang="EN-US">Beutekunst</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">vielen</span> <span lang="EN-US">Tempeln</span> <span lang="EN-US">Roms</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">Schau</span> <span lang="EN-US">gestellt,</span> <span lang="EN-US">es</span> <span lang="EN-US">existierten</span> <span lang="EN-US">sogar</span> <span lang="EN-US">Inventarlisten</span> <span lang="EN-US">dieser</span><span lang="EN-US"> „Beutekunst-Museen“, etwa für die *Porticus* </span>*<span lang="EN-US">Octaviae</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Rom</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">Verzeichnis</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Vellei-</span><span lang="EN-US"> us Paterculus (historia Romana 1,11,3–5). Oberhalb </span><span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Bauchnabels</span> <span lang="EN-US">des</span><span lang="EN-US">sogenannten</span> <span lang="EN-US">Thermenherr-</span><span lang="EN-US"> schers, einer lebensgroßen Bronzestatue eines </span><span lang="EN-US">hellenistischen</span><span lang="EN-US"> Herrschers der Mitte des 2. Jahr- </span><span lang="EN-US">hunderts</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">vom</span> <span lang="EN-US">Quirinal</span> <span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US">Rom</span> <span lang="EN-US">(heute</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Palazzo</span><span lang="EN-US"> Massimo alle Terme, Rom) ist die bereits </span><span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US"> der Antike eingravierte Inventarnummer </span>*<span lang="EN-US">„L.VI.P.L</span> <span lang="EN-US">XXIIX“</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">lesen.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Abkürzung</span> <span lang="EN-US">„L.S.“</span><span lang="EN-US">steht</span><span lang="EN-US"> dabei für *Loco Sexto,* gibt also die Standort- </span><span lang="EN-US">lokalisierung</span><span lang="EN-US"> „an sechster Stelle“ innerhalb der Kunstsammlung an. In der Mehrzahl stammten</span><span lang="EN-US">Beutekunstwerke</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">aus</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Griechenland.</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Pausanias</span> <span lang="EN-US">(7,16)</span> <span lang="EN-US">beschreibt</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Augenzeuge</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Plünderung</span> <span lang="EN-US">Korinths</span><span lang="EN-US"> 146 v. Chr. und erwähnt explizit den </span><span lang="EN-US">Raub</span><span lang="EN-US">bedeutender</span> <span lang="EN-US">Kunstwerke,</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Weihegeschenken</span> <span lang="EN-US">aus</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">dortigen</span> <span lang="EN-US">Tempeln.</span> <span lang="EN-US">Ein</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Sturm</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Weg</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">Italien</span> <span lang="EN-US">abgetriebener</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">dann</span> <span lang="EN-US">vor</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US">tunesischen</span> <span lang="EN-US">Küste</span> <span lang="EN-US">bei</span> <span lang="EN-US">Mahdia</span> <span lang="EN-US">am</span> <span lang="EN-US">Cap</span> <span lang="EN-US">Afrique</span> <span lang="EN-US">gesunkener</span> <span lang="EN-US">römischer</span> <span lang="EN-US">Lastenseg-</span> <span lang="EN-US">ler</span> <span lang="EN-US">zeigt,</span> <span lang="EN-US">dass</span> <span lang="EN-US">nicht</span> <span lang="EN-US">alle</span> <span lang="EN-US">Kunstwerke</span> <span lang="EN-US">wie</span> <span lang="EN-US">geplant</span> <span lang="EN-US">ankamen.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Ladung</span> <span lang="EN-US">dieses</span><span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Raubkunst</span> <span lang="EN-US">bela-</span> <span lang="EN-US">denen</span><span lang="EN-US"> Schiffes, das wahrscheinlich in Athen ge- </span><span lang="EN-US">startet</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">war,</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">enthielt</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">griechische</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">Marmor-</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Bronzeskulpturen,</span> <span lang="EN-US">Kapitelle</span> <span lang="EN-US">und</span><span lang="EN-US">Säulensegmente,</span> <span lang="EN-US">hochwertige</span> <span lang="EN-US">Möbelbeschläge</span> <span lang="EN-US">sowie</span> <span lang="EN-US">weitere</span> <span lang="EN-US">Aus-</span> <span lang="EN-US">stattungsgegenstände</span><span lang="EN-US"> luxuriöser Privathäuser.</span>

**<span lang="EN-US">SCHLEIFUNG</span> <span lang="EN-US">VON</span> <span lang="EN-US">STÄDTEN</span>**

<span lang="EN-US">Korinth</span> <span lang="EN-US">wurde</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Eroberung</span> <span lang="EN-US">146</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">völ-</span> <span lang="EN-US">lig</span><span lang="EN-US"> geschleift und das Gebiet größtenteils dem </span>*<span lang="EN-US">ager</span> <span lang="EN-US">publicus</span> <span lang="EN-US">zugeschlagen.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">Männer</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">allesamt</span><span lang="EN-US">getötet,</span> <span lang="EN-US">Frauen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Kinder</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Sklaven</span> <span lang="EN-US">verkauft.</span> <span lang="EN-US">Erst</span> <span lang="EN-US">100</span> <span lang="EN-US">Jahre</span> <span lang="EN-US">später</span> <span lang="EN-US">fand</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">Neube-</span> <span lang="EN-US">siedlung</span> <span lang="EN-US">statt.</span> <span lang="EN-US">Mit</span> <span lang="EN-US">diesem</span> <span lang="EN-US">extremen</span> <span lang="EN-US">Vorgehen</span> <span lang="EN-US">wurde</span><span lang="EN-US"> ein Exempelstatuiert, um alle anderen </span><span lang="EN-US">griechischen</span> <span lang="EN-US">Städte</span> <span lang="EN-US">davon</span> <span lang="EN-US">abzuhalten,</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">gegen</span> <span lang="EN-US">Rom</span> <span lang="EN-US">aufzulehnen.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">aus</span> <span lang="EN-US">römischer</span> <span lang="EN-US">Sicht</span> <span lang="EN-US">unbe-</span> <span lang="EN-US">rechenbaren</span><span lang="EN-US"> Demokratien wurden inOligarchien umgewandelt, der Rest Griechenlands verlor sei- </span><span lang="EN-US">ne</span><span lang="EN-US"> Selbstständigkeit und wurde Bestandteil der </span><span lang="EN-US">bereits</span> <span lang="EN-US">168</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">gegründete</span> <span lang="EN-US">Provinz</span> <span lang="EN-US">Macedonia.</span><span lang="EN-US">Die</span><span lang="EN-US"> Zerstörung und Plünderung Karthagos, eben- </span><span lang="EN-US">falls</span> <span lang="EN-US">im</span> <span lang="EN-US">Jahr</span> <span lang="EN-US">146</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.,</span> <span lang="EN-US">dürfte</span> <span lang="EN-US">wohl</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">bekann-</span> <span lang="EN-US">teste</span> <span lang="EN-US">derartige</span> <span lang="EN-US">Fall</span> <span lang="EN-US">sein.</span> <span lang="EN-US">Polybios</span> <span lang="EN-US">war</span> <span lang="EN-US">Augenzeu-</span> <span lang="EN-US">ge</span><span lang="EN-US"> derZerstörung der Mittelmeermetropole und </span><span lang="EN-US">stand</span> <span lang="EN-US">neben</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">weinenden</span> <span lang="EN-US">Scipio</span> <span lang="EN-US">Africanus,</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Stadt</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">Flammenmeer</span> <span lang="EN-US">unterging.</span> <span lang="EN-US">Der</span> <span lang="EN-US">karthagische</span><span lang="EN-US">Anführer</span> <span lang="EN-US">Hasdrubal</span> <span lang="EN-US">hatte</span> <span lang="EN-US">seiner</span><span lang="EN-US">seits</span> <span lang="EN-US">römische</span> <span lang="EN-US">Soldaten</span> <span lang="EN-US">foltern</span> <span lang="EN-US">lassen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">flüchte-</span> <span lang="EN-US">te</span><span lang="EN-US"> aus Furcht vor der Rache der Römer, wurde spä- </span><span lang="EN-US">ter</span> <span lang="EN-US">gefangen</span> <span lang="EN-US">genommen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">starb</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Italien.</span> <span lang="EN-US">Seine</span> <span lang="EN-US">Frau</span><span lang="EN-US">ermordete</span> <span lang="EN-US">ihre</span> <span lang="EN-US">beiden</span> <span lang="EN-US">Söhne</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">beging</span> <span lang="EN-US">Selbstmord,</span><span lang="EN-US"> indem sie in die Flammen des kartha- </span><span lang="EN-US">gischen</span><span lang="EN-US"> Haupttempels auf dem Stadtberg sprang. </span><span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">50</span> <span lang="EN-US">000</span><span lang="EN-US">überlebenden</span> <span lang="EN-US">Einwohner</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">als</span> <span lang="EN-US">Sklaven</span><span lang="EN-US"> verkauft und Karthago bis in die Zeit Cae- </span><span lang="EN-US">sars</span><span lang="EN-US"> nicht mehr besiedelt.</span>

<span lang="EN-US">In</span><span lang="EN-US"> augusteischer Zeit durchsuchten die Römer </span><span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Zerstörungsschutt</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Stadt</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">Baumateri-</span> <span lang="EN-US">alien</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">planierten</span> <span lang="EN-US">diesen</span> <span lang="EN-US">mehrere</span> <span lang="EN-US">Meter</span> <span lang="EN-US">hoch</span> <span lang="EN-US">ein,</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">für</span><span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Gründung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">neuen</span> <span lang="EN-US">Hauptstadt</span> <span lang="EN-US">der</span><span lang="EN-US"> Provinz Africa Proconsularis einheitliche </span><span lang="EN-US">Bauniveaus</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">schaffen.</span> <span lang="EN-US">Spuren</span> <span lang="EN-US">davon</span> <span lang="EN-US">lassen</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">archäologisch</span><span lang="EN-US"> durchden infolge der Brandeinwir- </span><span lang="EN-US">kung</span><span lang="EN-US"> intensiv rot gefärbten „Römisch Bewegten </span><span lang="EN-US">Punischen</span> <span lang="EN-US">Schutt“</span> <span lang="EN-US">gut</span> <span lang="EN-US">nachweisen.</span> <span lang="EN-US">Es</span> <span lang="EN-US">handelt</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">dabei</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">karthagische</span><span lang="EN-US">Leitschicht</span> <span lang="EN-US">aus</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Küstensand</span> <span lang="EN-US">vermischtem,</span> <span lang="EN-US">zerkleinertem</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">gesiebtem</span><span lang="EN-US"> Brandschutt der zerstörten Stadt. Der </span><span lang="EN-US">römische</span> <span lang="EN-US">Senat</span> <span lang="EN-US">hatte</span> <span lang="EN-US">bereits</span> <span lang="EN-US">150</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">in</span><span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">geheimen</span> <span lang="EN-US">Beschluss,</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">erst</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">Jahr</span> <span lang="EN-US">später</span> <span lang="EN-US">veröf-</span> <span lang="EN-US">fentlicht</span><span lang="EN-US"> wurde, die Zerstörung Karthagos festge- </span><span lang="EN-US">legt.</span> <span lang="EN-US">Die</span> <span lang="EN-US">offizielle</span> <span lang="EN-US">Begründung</span> <span lang="EN-US">waren</span><span lang="EN-US">Sicherheits-</span> <span lang="EN-US">interessen</span><span lang="EN-US"> Roms, da Karthago gegen den Vertrag </span><span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">201</span> <span lang="EN-US">v.</span> <span lang="EN-US">Chr.</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">demütigendes</span> <span lang="EN-US">Abkommen</span> <span lang="EN-US">nach</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Zweiten</span> <span lang="EN-US">Römisch-Punischen</span> <span lang="EN-US">Krieg</span> <span lang="EN-US">–</span><span lang="EN-US">verstoßen</span> <span lang="EN-US">hatte.</span> <span lang="EN-US">Daher</span> <span lang="EN-US">war</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Schleifung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Stadt</span> <span lang="EN-US">kein</span> <span lang="EN-US">spontaner</span> <span lang="EN-US">Akt</span> <span lang="EN-US">eines</span> <span lang="EN-US">siegreichen</span> <span lang="EN-US">Feld-</span> <span lang="EN-US">herrn,</span> <span lang="EN-US">sondern</span> <span lang="EN-US">eine</span> <span lang="EN-US">vom</span> <span lang="EN-US">Senat</span> <span lang="EN-US">gewollte,</span> <span lang="EN-US">vollstän-</span> <span lang="EN-US">dige</span><span lang="EN-US">Auslöschung</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Gegners</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">dessen</span> <span lang="EN-US">gesam-</span> <span lang="EN-US">ter</span><span lang="EN-US"> materieller und immaterieller Kultur, eine Art *damnatio memoriae* für ein ganzes Volk.</span>

**<span lang="EN-US">KRIEGSVERBRECHEN</span> <span lang="EN-US">MIT</span><span lang="EN-US"> STAATLICHER LEGITIMATION</span>**

<span lang="EN-US">Die</span><span lang="EN-US"> Schleifung von Korinth und Karthago gehörte </span><span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">wichtigsten</span> <span lang="EN-US">Etappen</span> <span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Weg</span> <span lang="EN-US">Roms</span> <span lang="EN-US">zur</span> <span lang="EN-US">Weltmacht</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">späten</span> <span lang="EN-US">Republik.</span> <span lang="EN-US">Daher</span> <span lang="EN-US">wa-</span> <span lang="EN-US">ren</span><span lang="EN-US">derartige Zerstörungen und die völlige Ver- </span><span lang="EN-US">nichtung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Städte</span> <span lang="EN-US">keine</span> <span lang="EN-US">militärischen</span> <span lang="EN-US">Spontan-</span> <span lang="EN-US">entscheidungen,</span><span lang="EN-US"> sondern unterlagen einem vor- </span><span lang="EN-US">her</span> <span lang="EN-US">festgelegten</span><span lang="EN-US">Kriegsplan</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Senats.</span> <span lang="EN-US">Auch</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">Vernichtung</span> <span lang="EN-US">Judäas</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Zerstörung</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Tem-</span> <span lang="EN-US">pels</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Jerusalem</span> <span lang="EN-US">folgte</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">langer</span> <span lang="EN-US">Hand</span> <span lang="EN-US">vorbereiteten</span> <span lang="EN-US">Plan.</span> *<span lang="EN-US">Iudaea-Capta-</span>*<span lang="EN-US">Prägungen</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">flavischen</span> <span lang="EN-US">Kaiser</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">Darstellung</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">gefesselten</span> <span lang="EN-US">Personifikation</span><span lang="EN-US"> *Iudaea* an einem *Tropaion* unter- </span><span lang="EN-US">streichen</span><span lang="EN-US"> die politische Absicht desVorgehens, </span><span lang="EN-US">das</span><span lang="EN-US"> aus römischer Sicht gerechtfertigt war, und </span><span lang="EN-US">somit</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">jede</span> <span lang="EN-US">Form</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Kriegsverbrechen.</span> <span lang="EN-US">Die-</span> <span lang="EN-US">se</span> <span lang="EN-US">völkerrechtliche</span> <span lang="EN-US">Komponente</span> <span lang="EN-US">darf</span> <span lang="EN-US">nicht</span><span lang="EN-US">außer</span> <span lang="EN-US">Betracht</span><span lang="EN-US"> gelassen werden, wenn es um die Erwei- </span><span lang="EN-US">terung</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Reiches</span> <span lang="EN-US">ging</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">Gallien,</span> <span lang="EN-US">Ger-</span> <span lang="EN-US">manien</span><span lang="EN-US"> oder Dakien. Die römische Sichtweise</span><span lang="EN-US">wird</span><span lang="EN-US"> beispielsweise gut wiedergegeben durch </span><span lang="EN-US">Plinius,</span><span lang="EN-US"> bezogen auf die Wiederherstellung der rö</span><span lang="EN-US">mischen</span><span lang="EN-US"> Militärdominanz unter Trajan: „Aber </span><span lang="EN-US">jetzt</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">\[unsere</span> <span lang="EN-US">Feinde\]</span> <span lang="EN-US">wieder</span> <span lang="EN-US">in</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">Zu-</span> <span lang="EN-US">stand</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Terrors,</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Angst</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">des</span> <span lang="EN-US">Bettelns</span> <span lang="EN-US">ver-</span> <span lang="EN-US">setzt,</span><span lang="EN-US"> umunseren Befehlen zu gehorchen. Sie se- </span><span lang="EN-US">hen</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">römischen</span> <span lang="EN-US">Feldherrn,</span> <span lang="EN-US">einen</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">alten</span> <span lang="EN-US">Art,</span> <span lang="EN-US">derjenigen,</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">den</span> <span lang="EN-US">Imperatoren-Titel</span> <span lang="EN-US">verlie-</span> <span lang="EN-US">hen</span> <span lang="EN-US">bekamen</span> <span lang="EN-US">für</span> <span lang="EN-US">Massaker</span><span lang="EN-US">auf</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">entlegenen</span> <span lang="EN-US">Schlachtfeld</span><span lang="EN-US"> und auf vom Sieg befleckten Meeren. </span><span lang="EN-US">Wir</span><span lang="EN-US"> nehmen Geiseln, wir kaufen sie nicht \[…\]“</span>

<span lang="EN-US">(Plinius,</span><span lang="EN-US"> Panegyricus 12). Nähere Ausführungen </span><span lang="EN-US">dazu,</span><span lang="EN-US"> inwiefern zum Erreichen der römischen </span><span lang="EN-US">Ziele</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">militärische</span> <span lang="EN-US">„Geheimdienste“</span> <span lang="EN-US">einge-</span> <span lang="EN-US">setzt</span> <span lang="EN-US">wurden</span> <span lang="EN-US">und</span><span lang="EN-US">welche</span> <span lang="EN-US">Verbrechen</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">diesen</span> <span lang="EN-US">begangen</span><span lang="EN-US"> wurden, würden den Rahmen hier </span><span lang="EN-US">sprengen.</span><span lang="EN-US"> Doch der Soldat Tiberius Claudius </span><span lang="EN-US">Maximus</span><span lang="EN-US"> rühmt sich sogar auf seinemGrabstein </span><span lang="EN-US">aus</span><span lang="EN-US"> Philippi in Makedonien (http://lupa.at/19572) </span><span lang="EN-US">damit,</span> <span lang="EN-US">dass</span> <span lang="EN-US">er</span> <span lang="EN-US">so</span> <span lang="EN-US">Decebal</span> <span lang="EN-US">aufspüren</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">dessen</span> <span lang="EN-US">Kopf</span> <span lang="EN-US">dem</span> <span lang="EN-US">Kaiser</span> <span lang="EN-US">überbringen</span> <span lang="EN-US">konnte.</span>

**<span lang="EN-US">FA</span><span lang="EN-US">ZIT</span>**

<span lang="EN-US">Diese</span> <span lang="EN-US">wenigen</span> <span lang="EN-US">Beispiele</span> <span lang="EN-US">mögen</span> <span lang="EN-US">genügen,</span> <span lang="EN-US">um</span> <span lang="EN-US">die</span> <span lang="EN-US">schillernde</span> <span lang="EN-US">Welt</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Reenactors</span> <span lang="EN-US">sowie</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">meis-</span> <span lang="EN-US">ten</span> <span lang="EN-US">Ausstellungen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">auch</span> <span lang="EN-US">TV-Dokumentatio-</span> <span lang="EN-US">nen</span> <span lang="EN-US">mit</span> <span lang="EN-US">ihren</span> <span lang="EN-US">rein</span><span lang="EN-US">historischen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">stilistisch-</span> <span lang="EN-US">typologischen</span><span lang="EN-US"> Darstellungen in einen histori- </span><span lang="EN-US">schen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">funktionalen</span> <span lang="EN-US">Kontext</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">stellen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">damit</span> <span lang="EN-US">zu</span> <span lang="EN-US">einem</span> <span lang="EN-US">reflektierten</span> <span lang="EN-US">Umgang</span> <span lang="EN-US">mit</span><span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Ge-</span><span lang="EN-US"> walt und dem nicht vorhandenen Verständnis von </span><span lang="EN-US">Kriegsverbrechen</span><span lang="EN-US"> in der römischen Armee beizu- </span><span lang="EN-US">tragen.</span><span lang="EN-US"> Die Darstellung aller Kriegsgräuel der An- </span><span lang="EN-US">tike</span><span lang="EN-US">wäre</span> <span lang="EN-US">sicherlich</span> <span lang="EN-US">ebenso</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">falsche</span> <span lang="EN-US">Ansatz,</span> <span lang="EN-US">aber</span> <span lang="EN-US">ein</span> <span lang="EN-US">bewussteres</span> <span lang="EN-US">Hinterfragen,</span> <span lang="EN-US">was</span> <span lang="EN-US">sich</span> <span lang="EN-US">hin-</span> <span lang="EN-US">ter</span><span lang="EN-US"> manchem Fund und Befund für die damals Be- </span><span lang="EN-US">troffenen</span><span lang="EN-US"> wirklichverbarg und welche Konse- </span><span lang="EN-US">quenzen</span> <span lang="EN-US">der</span> <span lang="EN-US">Einsatz</span> <span lang="EN-US">von</span> <span lang="EN-US">Waffen</span> <span lang="EN-US">und</span> <span lang="EN-US">Gewalt</span> <span lang="EN-US">–</span> <span lang="EN-US">zu-</span> <span lang="EN-US">mal</span><span lang="EN-US"> ohne internationale Abkommen – hatte, wäre </span><span lang="EN-US">wün</span><span lang="EN-US">schenswert.</span>

<span lang="EN-US"> </span>

vgl.: Meyr, Martina; Flügel, Christoph: Kriegsverbrechen in römischer Zeit, in: Der Limes. Nachrichtenblatt der deutschen Limeskommission (16. Jahrgang, Heft 2), Stuttgart 2022, S. 16-23.

##### Verlinkungen:

-&gt;

##### Quellen:

**Internetquellen**

-&gt;

-&gt;

-&gt;

**Sekundärliteratur**

-&gt; Meyr, Martina; Flügel, Christoph: Kriegsverbrechen in römischer Zeit, in: Der Limes. Nachrichtenblatt der deutschen Limeskommission (16. Jahrgang, Heft 2), Stuttgart 2022, S. 16-23.

-&gt;

-&gt;